Trafik güvenliği neden bir yönetim sistemi konusudur?
ISO 39001:2012, yol trafik sistemiyle etkileşim içindeki kuruluşların etki edebildikleri trafik kazalarına bağlı ölüm ve ciddi yaralanmaları azaltmasını amaçlayan yol trafik güvenliği (YTG) yönetim sistemi şartlarını belirler. Standardın güncel baskısı 2012 tarihlidir; 2024’te yayımlanan bir değişiklikle (Amd 1:2024) iklim değişikliğine ilişkin ifadeler eklenmiştir.
Standart; araç filosu işleten, işi gereği araç kullanan çalışanları olan, taşımacılık hizmeti veren ya da yol altyapısından sorumlu kamu ve özel kuruluşlara uygulanabilir. Standardın ekinde açıklanan “Güvenli Sistem” yaklaşımı temel bakış açısını verir: insanlar hata yapabilir; bu nedenle yollar, araçlar, hızlar ve kullanım koşulları, olası bir hatanın ölüm veya ciddi yaralanmayla sonuçlanmayacağı biçimde birlikte ele alınmalıdır. ISO 39001 araç, yol veya taşımacılık hizmetlerinin teknik şartlarını belirlemez; kuruluşun bu unsurları nasıl yöneteceğine odaklanır.
Standardın YTG’ye özgü maddeleri
ISO 39001’in yapısı diğer yönetim sistemi standartlarına benzer; bağlam, liderlik, planlama, destek, operasyon, performans değerlendirme ve iyileştirme maddelerini içerir. Trafik güvenliğine özgü içerik ise şu başlıklarda yoğunlaşır:
- Madde 6.3
- YTG performans faktörleri
- Madde 6.4
- YTG hedefleri ve bunlara ulaşmak için planlama
- Madde 7.1
- Koordinasyon
- Madde 8.2
- Acil durumlara hazırlık ve müdahale
- Madde 9.2
- Trafik kazaları ve diğer trafik olaylarının incelenmesi
- Ek B
- YTG sonuç kategorileri, Güvenli Sistem yaklaşımı ve iyi uygulama çerçevesi
Üç tür YTG performans faktörü
Madde 6.3, kuruluşun bağlamına ve belirlediği risklere ve fırsatlara göre üç gruptan performans faktörleri seçmesini ister. Seçim kuruluşa özgüdür; aşağıdaki örnekler bir filo için tipik başlıkları gösterir:
- Maruziyet faktörleri: trafiğe ne ölçüde maruz kalındığını gösterir; kat edilen mesafe, araç ve sürücü sayısı, sefer sayısı ya da taşınan yük veya yolcu miktarı gibi.
- Nihai güvenlik sonucu faktörleri: kuruluşun etki edebildiği trafik kazalarında meydana gelen ölüm ve ciddi yaralanmalardır.
- Ara güvenlik sonucu faktörleri: nihai sonuçları etkileyen ve önceden yönetilebilen unsurlardır. Güvenli hız, emniyet kemeri ve kask gibi koruyucu donanımların kullanımı, sürücünün yorgunluk, dikkat dağınıklığı, alkol ve madde etkisi bakımından sürüşe uygunluğu, yolculuğun güvenli planlanması, araçların güvenlik donanımı ve bakımı ile kaza sonrası müdahale bunlara örnektir.
Bir filo için uygulama adımları
Standart, YTG yönetim sistemlerinin yapısında veya dokümantasyonunda tek tipliği amaçlamaz. Araç filosu işleten bir kuruluş için aşağıdaki sıra, şartları günlük operasyona taşımanın pratik bir yoludur:
Trafikle etkileşimi haritalayın
Şirket araçları, kiralık araçlar, çalışanların iş için kullandığı özel araçlar, taşeron taşıyıcılar ve personel servisleri gibi kuruluşun trafik sistemiyle tüm temas noktalarını listeleyin; hangilerini kontrol ettiğinizi, hangilerine yalnızca etki edebildiğinizi ayırın.
Veri altyapısını kurun
Kilometre, sefer ve sürüş süresi gibi maruziyet verilerini; kaza, hasar ve olay kayıtlarını; varsa araç takip sistemlerinden hız ve sürüş davranışı verilerini düzenli ve karşılaştırılabilir biçimde toplayın.
Faktörleri seçin
Risklerinize göre kuruluşunuz için anlamlı ara güvenlik sonucu faktörlerini belirleyin. Örneğin uzun yol taşımacılığında sürüş ve dinlenme süreleri, şehir içi dağıtımda hız ve dikkat dağınıklığı öne çıkabilir.
Hedef ve eylem planı koyun
Seçilen faktörler için ölçülebilir hedefler, sorumlular, kaynaklar ve takvim belirleyin; sonuçları maruziyete oranlayarak filo büyüklüğündeki değişimlerin tabloyu çarpıtmasını önleyin.
Operasyonel kontrolleri uygulayın
Sürücü seçimi ve yetkilendirmesi, eğitim, rota ve zaman planlaması, araç bakım programları, araç içi telefon kullanımı kuralları ve acil durum talimatları gibi kontrolleri hayata geçirin.
İzleyin ve koordine olun
Sonuçları hedeflerle karşılaştırın; müşteriler, taşeronlar, yerel yönetimler ve diğer ilgili taraflarla koordinasyon gerektiren konuları belirleyerek takip edin.
Kaza ve olay incelemesi: suçlu değil neden aramak
Madde 9.2, trafik kazalarının ve diğer trafik olaylarının incelenmesini ister. Amaç bir sürücüyü suçlu ilan etmek değil; kuruluşun kontrol edebildiği veya etki edebildiği ve olayın oluşmasına yol açan ya da katkıda bulunan temel faktörleri belirlemek, düzeltici faaliyet veya iyileştirme ihtiyacını ortaya koymaktır. Yalnızca ağır sonuçlanan kazaları incelemek önleme fırsatlarının önemli bir kısmını kaçırmak demektir; küçük hasarlı çarpışmalar ve kıl payı atlatılan olaylar da değerli bilgi taşır.
İyi bir inceleme sürücünün ifadesinin yanında sefer planını, sürüş ve dinlenme sürelerini, araç bakım kayıtlarını, rota ve hava koşullarını ve teslimat baskısı gibi organizasyonel etkenleri de değerlendirir. Örneğin tekrarlayan geri manevra hasarları yalnızca eğitimle değil, yükleme alanlarının yeniden düzenlenmesiyle de çözülebilir. Sonuçlar hedeflere, risk değerlendirmesine ve yönetimin gözden geçirmesine geri beslenmelidir.
Tetkikte sık görülen eksikler
Tetkikte seçilen performans faktörlerinin kuruluşun gerçek risklerini yansıtıp yansıtmadığına ve toplanan verilerin karar almada kullanılıp kullanılmadığına bakılır. Sık görülen eksikler şunlardır:
- Performans faktörü olarak yalnızca kaza sayısının izlenmesi, maruziyet ve ara güvenlik sonucu faktörlerinin seçilmemesi
- Çalışanların iş için kullandığı özel araçların veya taşeron taşıyıcıların değerlendirme dışında bırakılması
- Hedeflerin ölçülemez olması ya da veri toplanmadan belirlenmesi
- Kaza incelemelerinin sigorta veya hasar dosyasıyla sınırlı kalması, temel faktörlerin araştırılmaması
- Sürücü yetkinliğinin ve sürüşe uygunluğun işe alımdan sonra izlenmemesi
- Acil durum ve kaza sonrası müdahale talimatlarının araçlarda bulunmaması ya da sürücülerce bilinmemesi
Belge yasal yükümlülüklerin yerine geçmez
ISO 39001, yol trafik güvenliğini paylaşılan bir sorumluluk olarak görür ve yol kullanıcılarını yasalara uyma ve sorumlu davranma yükümlülüğünden muaf tutmaz. Belge de trafik ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından doğan yükümlülüklerin yerine geçmez; tetkik edilen kapsamda YTG yönetim sisteminin standardın şartlarını karşıladığını gösterir.
Belgelendirmeye nasıl hazırlanırsınız?
İş kaynaklı trafik riskleri çoğu kuruluşta iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin de konusudur; bu nedenle YTG yönetim sistemi ISO 45001 ile, lojistik faaliyetlerde ise ISO 28000 ile entegre biçimde yürütülebilir. Teklif öncesinde araç ve sürücü sayınızı, sahalarınızı, taşeron kullanımını ve kapsamdaki faaliyetleri netleştirmeniz tetkik planlamasını kolaylaştırır.
Seçtiğiniz performans faktörlerine ait bir süredir toplanan verilerin, hedeflere göre izleme sonuçlarının, kaza ve olay inceleme kayıtlarının, iç tetkik ve yönetimin gözden geçirmesi çıktılarının hazır olması, sistemin yalnızca kurulduğunu değil işlediğini göstermenizi kolaylaştırır.
HENA olarak YTG yönetim sisteminizi ISO 39001 şartlarına göre kurmanızda; performans faktörlerinin seçilmesi, veri altyapısı, kaza ve olay inceleme süreci, dokümantasyon, eğitim, iç tetkik ve belgelendirme öncesi ön denetimle destek veriyoruz. Sertifikayı ise seçtiğiniz akredite belgelendirme kuruluşu düzenler. Danışmanlık kapsamımızı ISO 39001 danışmanlığı sayfamızda inceleyebilir, teklif talebinizi iletebilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Taşeron taşıyıcılar ve kiralık araçlar kapsama dahil mi?
Kuruluş, trafik sistemiyle etkileşiminde kontrol edebildiği ve etki edebildiği unsurları belirler. Taşeron taşıyıcılar ve kiralık araçlar doğrudan kontrol altında olmasa bile sözleşme şartları, seçim kriterleri ve performans takibiyle etki edilebilecek unsurlar olarak ele alınabilir.
YTG hedeflerini yalnızca kaza sayısıyla belirleyebilir miyiz?
Standart, kuruluşun maruziyet, nihai güvenlik sonucu ve ara güvenlik sonucu faktörleri arasından bağlamına uygun olanları seçmesini ister. Kaza sayısı gibi sonuç göstergeleri değerlidir, ancak tek başına kullanıldığında riskin önceden yönetilmesine sınırlı katkı sağlar; hız veya sürüş süreleri gibi ara faktörler erken uyarı verir.
ISO 39001 ile ISO 45001 birlikte belgelendirilebilir mi?
Evet. İki standart benzer bir yönetim sistemi yapısını paylaştığı için ortak süreçlerle yürütülebilir ve birleşik tetkikle değerlendirilebilir. Bununla birlikte YTG performans faktörleri ve trafik kazası incelemesi gibi ISO 39001’e özgü şartların ayrıca karşılanması gerekir.