ISO 45001 neyi amaçlar?
ISO 45001:2018, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetim sistemi şartlarını belirleyen uluslararası standarttır. Amacı; işle ilgili yaralanma ve sağlık bozulmalarını önlemek, güvenli ve sağlıklı çalışma ortamları sağlamak ve İSG performansını sürekli iyileştirmektir. Standart her büyüklükteki ve sektördeki kuruluşa uygulanabilir.
ISO 45001, ISO 9001 ve ISO 14001 ile aynı üst düzey yapıyı paylaşır: kuruluşun bağlamı, liderlik, planlama, destek, operasyon, performans değerlendirme ve iyileştirme. Bu nedenle mevcut bir kalite veya çevre yönetim sisteminiz varsa, İSG şartlarını aynı çatı altına almak görece kolaydır.
OHSAS 18001’den ISO 45001’e
Uzun yıllar İSG yönetim sistemi denince OHSAS 18001 akla geliyordu. OHSAS 18001 yürürlükten kaldırılmış, yerini 2018’de yayımlanan ISO 45001 almıştır ve tanınan geçiş süreci de sona ermiştir. Bugün İSG yönetim sistemi belgelendirmesi ISO 45001’e göre yapılır.
ISO 45001 bazı konulara çok daha fazla ağırlık verir: üst yönetimin doğrudan liderliği ve hesap verebilirliği, kuruluşun bağlamı ve ilgili tarafların ihtiyaçları, yönetici olmayan çalışanlara danışılması ve katılımları, İSG risklerinin yanında İSG fırsatları ile yüklenici ve dış kaynak kullanımının kontrolü. OHSAS 18001 temelli bir sistemden gelen kuruluşların özellikle bu başlıkları gözden geçirmesi gerekir.
Çalışanlara danışma ve çalışanların katılımı
ISO 45001’in en belirgin şartlarından biri, uygun olan tüm seviye ve fonksiyonlardaki çalışanların, varsa çalışan temsilcileri aracılığıyla, İSG yönetim sisteminin geliştirilmesine, planlanmasına, uygulanmasına ve iyileştirilmesine katılmasıdır. Standart, yönetici olmayan çalışanlara danışılacak ve onların katılacağı konuları ayrıca sayar. Mevcut İSG kurulu veya çalışan temsilcisi gibi yapılar bu şartı karşılamada kullanılabilir; önemli olan katılımın gerçekten işlediğini gösterebilmektir. Hazırlık sırasında şunlara dikkat edin:
- Mekanizmalar: danışma ve katılım için zaman, eğitim ve kaynak sağlayın; İSG bilgisine zamanında ve anlaşılır biçimde erişim sunun.
- Engellerin kaldırılması: dil veya okuryazarlık sorunları, misilleme korkusu gibi katılımı engelleyen unsurları belirleyip azaltın.
- Danışma konuları: İSG politikası, hedefler, yasal şartların nasıl karşılanacağı ve yüklenici ile satın alma kontrolleri gibi kararlarda yönetici olmayan çalışanların görüşünü alın.
- Katılım konuları: tehlikelerin belirlenmesi, risk değerlendirmesi, kontrol önlemlerinin belirlenmesi ve olayların incelenmesi gibi çalışmalara çalışanları aktif olarak dahil edin.
Tehlike belirleme ve risk değerlendirmesi
Faaliyetleri listeleyin
Rutin ve rutin olmayan faaliyetleri, sahaları, ekipmanları ve işi kimlerin yaptığını belirleyin; yüklenicileri, ziyaretçileri ve çalışma alanının yakınındaki diğer kişileri de hesaba katın.
Tehlikeleri sürekli ve proaktif olarak belirleyin
Fiziksel tehlikelerin yanı sıra işin nasıl organize edildiğini, iş yükü ve çalışma süreleri gibi psikososyal faktörleri, insan faktörlerini, geçmiş olayları ve olası acil durumları değerlendirin.
Riskleri değerlendirin
Belirlenen tehlikelerden kaynaklanan İSG risklerini, mevcut kontrollerin etkinliğini de dikkate alarak değerlendirin. Yöntemi ve kriterleri, reaktif değil proaktif olacak şekilde tanımlayın.
Fırsatları da ele alın
Tehlikelerin ortadan kaldırılması veya işin ve çalışma ortamının çalışanlara uyarlanması gibi İSG performansını iyileştirme fırsatlarını belirleyin.
Değişiklikleri yönetin
Yeni bir süreç, ekipman, malzeme veya organizasyon değişikliği devreye alınmadan önce tehlikeleri ve riskleri yeniden değerlendirin.
Kontrol hiyerarşisi
Riskleri azaltırken hangi önlemi seçtiğiniz de en az riskin kendisi kadar önemlidir. Tetkikte yalnızca kişisel koruyucu donanıma dayanan önlemler görüldüğünde, üst basamaklardaki seçeneklerin neden uygulanamadığı sorulabilir. ISO 45001, tehlikeleri ortadan kaldırmak ve riskleri azaltmak için şu sıralamayı izleyen bir kontrol hiyerarşisinin kullanılmasını ister:
- Ortadan kaldırma: tehlikenin kaynağını tamamen yok etmek; örneğin yüksekte yapılan bir işi yerde yapılabilecek şekilde yeniden tasarlamak.
- İkame: tehlikeli bir malzemeyi, süreci veya ekipmanı daha az tehlikeli olanla değiştirmek.
- Mühendislik kontrolleri ve işin yeniden düzenlenmesi: makine koruyucuları, lokal havalandırma veya kişileri tehlikeden ayıran fiziksel bariyerler.
- İdari kontroller: eğitim, çalışma talimatları, iş izni sistemleri, rotasyon ve uyarı işaretleri.
- Kişisel koruyucu donanım: diğer önlemlerin yetersiz kaldığı durumlarda uygun donanımın seçilmesi, sağlanması ve doğru kullanılması.
Yasal şartlar ve diğer şartlar
ISO 45001; tehlikelerinize, İSG risklerinize ve yönetim sisteminize uygulanabilir güncel yasal şartlara ve kuruluşunuzun uymayı taahhüt ettiği diğer şartlara erişmenizi, bunların size nasıl uygulandığını belirlemenizi ve uygunluğu değerlendirmenizi ister.
Türkiye’de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili mevzuattan doğan yükümlülükler, standarttan bağımsız olarak yürürlüktedir. ISO 45001 belgesi bu yükümlülüklerin yerine geçmez; aksine yönetim sistemi, bunları sistematik olarak takip etmeniz ve karşıladığınızı gösterebilmeniz için bir araç olmalıdır. Mevzuat kapsamında yürüttüğünüz risk değerlendirmesi ve eğitim çalışmaları, İSG yönetim sisteminizin önemli girdileri arasında yer alır.
Tetkikte uygunluk değerlendirmesinin sonuçları, tespit edilen eksikliklere karşı alınan önlemler ve mevzuat değişikliklerinin sisteme nasıl yansıtıldığı sorgulanır. Belgelendirme tetkiki resmî bir denetim değildir; ancak tetkikçi, yönetim sisteminizin yasal uygunluğu yönetme yeteneğini değerlendirir.
Yükleniciler, acil durumlar ve olay incelemesi
Günlük operasyonda İSG yönetim sistemlerinin en çok zorlandığı alanlar; kuruluşun kendi çalışanları dışındaki kişiler, olağan dışı durumlar ve yaşanan olaylardan ders çıkarma süreçleridir.
- Satın alma: ekipman, malzeme ve hizmetlerin İSG yönetim sisteminize uygunluğunu satın alma aşamasında değerlendirecek kontroller kurun; yeni bir makinenin veya kimyasalın tehlikelerini tedarikten önce ele alın.
- Yükleniciler: yüklenici faaliyetlerinin sizin çalışanlarınıza, sizin faaliyetlerinizin de yüklenici çalışanlarına yarattığı tehlikeleri belirleyin; yüklenici seçiminde İSG kriterleri kullanın ve sahadaki uygulamayı izleyin.
- Dış kaynaklı süreçler: dışarıya verdiğiniz fonksiyon ve süreçlerin kontrol altında olduğundan emin olun; kontrolün türünü ve derecesini sistemde tanımlayın.
- Acil duruma hazırlık ve müdahale: ilk yardım dahil planlı müdahaleyi belirleyin, eğitim verin, müdahale kapasitesini periyodik olarak test edip tatbikat yapın ve sonuçlara göre planı güncelleyin. Yüklenicilere, ziyaretçilere ve acil durum hizmetlerine yönelik bilgilendirmeyi unutmayın.
- Olay incelemesi: yaralanma veya sağlık bozulmasıyla sonuçlanan olayları ve bu potansiyeli taşıyan ramak kala olayları zamanında raporlayın; çalışanların katılımıyla kök nedenleri inceleyin, düzeltici faaliyetleri kontrol hiyerarşisine göre belirleyin ve etkinliğini gözden geçirin.
Belgelendirmeye hazırlanırken
Belgelendirme tetkiki öncesinde kapsamınızı, sahalarınızı ve kapsama dahil faaliyetleri netleştirin. İSG politikanızı, hedeflerinizi, tehlike ve risk değerlendirmelerinizi, yasal şartlar listenizi ve uygunluk değerlendirmesi sonuçlarınızı güncel tutun. 2. aşama tetkikten önce en az bir iç tetkik ve bir yönetimin gözden geçirmesi gerçekleştirmiş olmanız beklenir.
Tetkikte yalnızca dokümanlara değil, sahadaki uygulamaya da bakılır: Çalışanlarla görüşmeler, saha turları ve kayıt incelemeleri, yazılı olanın uygulandığını doğrulamanın temel yollarıdır. Uygunsuzluk tespit edilirse bunları kararlaştırılan süre içinde gidermeniz gerekir; belgelendirme kararı ise tetkike katılmamış yetkin bir kişi tarafından verilir.
Sertifika, seçtiğiniz akredite belgelendirme kuruluşu tarafından düzenlenir; biz sizi bu tetkike hazırlarız. Tehlike ve risk değerlendirmesinden çalışan katılımı mekanizmalarına, iç tetkikten ön denetime kadar destek almak için ISO 45001 danışmanlığı sayfamızı inceleyin; sürecin adımlarını belgelendirme danışmanlığı süreci sayfasında bulabilir, teklif talebinizi iletebilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
OHSAS 18001 sertifikası hâlâ geçerli mi?
Hayır. OHSAS 18001 yürürlükten kaldırılmış ve yerini ISO 45001 almıştır. Geçiş süreci sona erdiği için İSG yönetim sistemi belgelendirmesi artık ISO 45001’e göre yapılır.
ISO 45001 belgesi yasal İSG yükümlülüklerinin yerine geçer mi?
Hayır. 6331 sayılı Kanun ve ilgili mevzuattan doğan yükümlülükler ayrıca geçerlidir. Standart bu yükümlülükleri belirleyip uygunluğu değerlendirmenizi ister; belge ise bunların yerine geçmez.
Kişisel koruyucu donanım sağlamak riskleri kontrol etmek için yeterli mi?
Tek başına çoğu zaman yeterli değildir. Kontrol hiyerarşisinde kişisel koruyucu donanım son basamaktır; önce tehlikeyi ortadan kaldırma, ikame, mühendislik ve idari kontroller değerlendirilmelidir.