EN 1090 serisi ve CE işareti
EN 1090 serisi, çelik ve alüminyum yapıların imalatına ilişkin şartları bir araya getirir. Serinin ilk bölümü olan EN 1090-1, taşıyıcı bileşenlerin ve kitlerin uygunluk değerlendirmesine ilişkin şartları belirler ve Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (CPR) kapsamında uyumlaştırılmış bir standarttır. Bu bileşenler AB pazarına CE işaretiyle arz edilir.
EN 1090-1 kapsamında performansın değerlendirilmesi ve sürekliliğinin doğrulanması için sistem 2+ uygulanır. Bu sistemde üretici ürün tipini belirler ve fabrika üretim kontrolünü (FÜK) işletir; onaylanmış kuruluş ise üretim tesisinin ve FÜK’ün ilk muayenesini yapar, FÜK’ü sürekli gözetim altında tutar ve FÜK uygunluk sertifikasını düzenler. Bu sertifikanın ardından üretici performans beyanını düzenler ve CE işaretini bileşenlere iliştirir.
Teknik imalat şartları ise çelik yapılar için EN 1090-2’de, alüminyum yapılar için EN 1090-3’te yer alır. Yürütme sınıfları bu iki standartta tanımlanır ve kaynak, muayene, izlenebilirlik ve dokümantasyon gibi konulardaki şartların düzeyini belirler.
Yürütme sınıfları: EXC1’den EXC4’e
EN 1090-2 ve EN 1090-3 dört yürütme sınıfı tanımlar ve sınıf yükseldikçe şartlar sıkılaşır. Yürütme sınıfı yapının tamamına, bir bölümüne veya belirli detaylara uygulanabilir; aynı yapıda farklı sınıflar bir arada bulunabilir.
- EXC1: en az sıkı şartları içerir. Kaynak kalite şartları, izlenebilirlik ve dokümantasyon temel düzeydedir.
- EXC2: EXC1’e göre kaynak koordinasyonu, kaynak prosedürlerinin onayı, muayene ve izlenebilirlik konularında daha kapsamlı şartlar içerir.
- EXC3: yüksek şartlar içerir; kaynak koordinasyonunda daha ileri teknik bilgi, daha sıkı prosedür onayı ve daha kapsamlı tahribatsız muayene gerektirebilir.
- EXC4: en sıkı şartları içerir ve EXC3’e ek gereklilikler getirir. Genellikle hasar durumunda çok ağır sonuçlar doğurabilecek yapılar veya bileşenler için öngörülür.
Yürütme sınıfını kim belirler?
Yürütme sınıfı imalatçının serbestçe seçebileceği bir tercih değildir. Genellikle yapının tasarımcısı tarafından, yapının ve bileşenin gerektirdiği güvenilirlik düzeyine göre belirlenir ve imalat şartnamesinde belirtilir. Bu kararda yapının hasar görmesi veya göçmesi hâlinde ortaya çıkabilecek sonuçların ağırlığı gibi etkenler rol oynar; Eurocode’lar ve ulusal ekleri bu seçim için yol gösterir.
İmalatçı açısından önemli olan, sözleşmeye veya şartnameye yazılan sınıfı doğru okumak ve bu sınıfın şartlarını karşılayabilecek bir sisteme sahip olmaktır. Şartnamede yürütme sınıfı belirtilmemişse EN 1090-2, çelik yapılar için EXC2’nin uygulanacağını öngörür; yine de bir belirsizlik varsa sınıfı işe başlamadan önce tasarımcıyla netleştirmek en doğru yaklaşımdır.
FÜK’ünüzü, üretmeyi planladığınız en yüksek yürütme sınıfına göre kurmanız gerekir. Belgelendirme kapsamı da uygulamada bu sınıfa göre tanımlandığından, kapsamınızın üzerinde bir sınıf gerektiren iş almadan önce sisteminizin ve belgelendirmenizin buna uygun olup olmadığını kontrol edin.
Çelik yapılarda yürütme sınıfı ve EN ISO 3834
Kaynaklı imalatta EN 1090-2, çelik yapılar için yürütme sınıfına göre EN ISO 3834 serisinin farklı bölümlerini referans alır. EN 1090-1 ayrı bir EN ISO 3834 belgesini şart koşmaz; ancak ilgili bölümün şartlarının karşılanması gerekir ve bu, FÜK’ün değerlendirilmesi sırasında incelenir.
Aşağıdaki eşleştirme yalnızca çelik yapılara ilişkindir; alüminyum yapılarda kaynak kalite şartlarını EN 1090-3 üzerinden ayrıca kontrol edin.
- EXC1: EN ISO 3834-4, temel kalite şartları
- EXC2: EN ISO 3834-3, standart kalite şartları
- EXC3 ve EXC4: EN ISO 3834-2, kapsamlı kalite şartları
Kaynak koordinasyonu, WPS/WPQR ve kaynakçı yeterliliği
- Kaynak koordinasyonu: kaynakla ilgili faaliyetlerin EN ISO 14731’e uygun olarak yetkin kaynak koordinasyon personeli tarafından yönetilmesi gerekir. EN 1090-2, çelik yapılarda koordinatörden beklenen teknik bilgi düzeyini (temel, özel veya kapsamlı) yürütme sınıfına, çelik türüne ve malzeme kalınlığına göre belirler. Koordinatörün görev ve yetkileri yazılı olarak tanımlanmalıdır.
- Kaynak prosedür şartnamesi (WPS): her kaynak işlemi için kaynak yöntemini, ana ve sarf malzemelerini, kaynak ağzı hazırlığını, pozisyonu, parametreleri ve gerekiyorsa ön tavı tanımlar. Ark kaynağı için WPS’ler EN ISO 15609-1’e göre hazırlanır.
- Kaynak prosedürünün onayı (WPQR): WPS’nin uygulanabilirliği, örneğin EN ISO 15614-1’e göre yapılan bir kaynak prosedür testiyle kanıtlanır ve sonuçlar WPQR’de kayıt altına alınır. EN 1090-2, hangi onay yöntemlerinin hangi yürütme sınıfında kabul edildiğini ayrıca belirler.
- Kaynakçı ve kaynak operatörü yeterliliği: çelik yapılarda kaynakçıların EN ISO 9606-1’e, kaynak operatörlerinin EN ISO 14732’ye göre belgelendirilmiş olması gerekir. Belgelerin geçerliliğinin sürdürülmesi ve kayıtların güncel tutulması FÜK’ün bir parçasıdır.
- Muayene ve test: kaynaklar gözle muayene edilir; ilave tahribatsız muayenelerin kapsamı yürütme sınıfına ve kaynak türüne göre değişir. Tahribatsız muayene personelinin EN ISO 9712’ye göre yeterliliğe sahip olması beklenir.
Fabrika üretim kontrolünü (FÜK) hazırlamak
Kapsamı belirleyin
Ürettiğiniz bileşen türlerini, malzemeleri, kullandığınız kaynak yöntemlerini ve üretmeyi planladığınız en yüksek yürütme sınıfını netleştirin. Beyan edeceğiniz temel karakteristiklere de bu aşamada karar verin.
Prosedürleri yazılı hâle getirin
Sözleşme ve şartname incelemesi, tasarım bilgilerinin yönetimi, malzeme tedariki ve EN 10204’e göre muayene belgelerinin kontrolü, tanımlama ve izlenebilirlik, uygunsuzluklar ve düzeltici faaliyetler için prosedürlerinizi FÜK el kitabında toplayın.
Kaynak altyapısını kurun
Kaynak koordinatörünü atayın, WPS’leri hazırlayıp onaylarını tamamlayın, kaynakçı ve kaynak operatörü belgelerini güncel tutun, kaynak ve ölçüm ekipmanlarının bakım ve kalibrasyon kayıtlarını düzenleyin.
Ürün tipini belirleyin
Beyan edeceğiniz performansı destekleyen hesap, test veya diğer kanıtları EN 1090-1’in öngördüğü şekilde hazırlayın ve teknik dosyanızda saklayın.
Sistemi çalıştırın ve kayıt üretin
Onaylanmış kuruluş muayenesinden önce FÜK’ü gerçek işlerde uygulayın; muayene ve test kayıtlarının, izlenebilirlik bilgilerinin ve uygunsuzluk kayıtlarının oluştuğundan emin olun. Bir iç denetimle eksikleri önceden görün.
Onaylanmış kuruluş sürecini planlayın
Onaylanmış kuruluş ilk muayeneyi yapar, FÜK’ün uygun bulunması hâlinde FÜK uygunluk sertifikasını düzenler ve sürekli gözetimi sürdürür. Sertifikanın ardından performans beyanını düzenler ve CE işaretini iliştirirsiniz.
EN ISO 3834 belgesi FÜK sertifikasının yerini tutmaz
EN ISO 3834 belgelendirmesi gönüllüdür ve kaynak kalite şartlarını karşıladığınızı göstermenin güçlü bir yoludur. Ancak EN 1090-1 kapsamındaki bileşenlere CE işareti iliştirebilmek için gereken FÜK uygunluk sertifikası, bu mevzuat için bildirilmiş bir onaylanmış kuruluş tarafından düzenlenmelidir. Aynı şekilde bir ISO 9001 belgesi de tek başına EN 1090 veya EN ISO 3834 şartlarının karşılandığını göstermez.
Bir sonraki adım
Yürütme sınıfınızı, kaynak kalite şartlarınızı ve FÜK dokümantasyonunuzu birlikte ele almak, onaylanmış kuruluş muayenesine hazırlığı kolaylaştırır. HENA olarak FÜK el kitabınızın ve prosedürlerinizin hazırlanmasında, kaynak altyapınızın EN ISO 3834’ün uygun bölümüne göre düzenlenmesinde ve onaylanmış kuruluş muayenesine hazırlıkta danışmanlık desteği veriyoruz; ayrıntıları EN 1090 danışmanlığı sayfamızda bulabilirsiniz. Ürünlerinizi ve yürütme sınıfınızı paylaşarak teklif alın.
Sıkça sorulan sorular
Bir firma birden fazla yürütme sınıfında üretim yapabilir mi?
Evet. Fabrika üretim kontrolünüz üretmeyi planladığınız en yüksek yürütme sınıfının şartlarını karşılayacak biçimde kurulduğunda, daha düşük sınıflardaki işler de aynı sistem içinde yürütülebilir. Daha yüksek bir sınıfta iş almak istediğinizde ise kaynak koordinasyonu, prosedür onayları ve belgelendirme kapsamının bu sınıfa göre yeniden değerlendirilmesi gerekir.
EN 1090-1 kapsamındaki bileşenlerde CE işaretini kim iliştirir?
CE işaretini üretici iliştirir. Sistem 2+ kapsamında onaylanmış kuruluş fabrika üretim kontrolünü değerlendirip FÜK uygunluk sertifikasını düzenledikten sonra üretici performans beyanını hazırlar ve CE işaretini bileşenlere iliştirir. Onaylanmış kuruluş CE işaretini vermez; FÜK’ü belgelendirir ve gözetim altında tutar.
Alüminyum yapılarda da EXC ile EN ISO 3834 bölümleri aynı şekilde mi eşleşir?
Bu yazıdaki eşleştirme EN 1090-2 kapsamındaki çelik yapılara ilişkindir. Alüminyum yapılar için imalat ve kaynak şartları EN 1090-3’te ayrıca düzenlenir; bu nedenle alüminyum imalatında hangi şartların uygulanacağını doğrudan EN 1090-3 üzerinden kontrol etmeniz gerekir.