Aynı ad, iki farklı düzenleme
ATEX adı Fransızca “atmosphères explosibles” ifadesinden gelir ve patlayıcı ortamlarla ilgili iki AB düzenlemesi için ortak olarak kullanılır. Bunlardan ilki olan 2014/34/AB, muhtemel patlayıcı ortamlarda kullanılacak ekipmanların ve koruyucu sistemlerin piyasaya arzını düzenleyen bir ürün mevzuatıdır; muhatabı üreticidir ve sonucu CE işaretidir. İkincisi olan 1999/92/AT ise çalışanların patlayıcı ortam tehlikelerinden korunmasına ilişkin asgari şartları belirler; muhatabı işverendir ve bir ürün işaretiyle sonuçlanmaz.
Türkiye’de de bu ayrım korunur: ürün tarafı AB mevzuatıyla uyumlaştırılmış bir ürün yönetmeliğiyle, işyeri tarafı ise Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. İki düzenleme birbirini tamamlar; ancak birinin şartlarını yerine getirmek diğerinin yerine geçmez.
Kim neden sorumlu?
Ayrımı netleştirmenin en kolay yolu şu soruyu sormaktır: yükümlülük bir ürünün piyasaya arzıyla mı, yoksa bir işyerinde çalışanların korunmasıyla mı ilgili? İlk durumda muhatap ekipmanı tasarlayan ve piyasaya arz eden üretici, ikinci durumda ise ekipmanı kendi tesisinde kullanan işverendir. Aynı firma, hem kendi tesisinde işveren hem de sattığı ürün için üretici olabilir.
- Ekipman üreticisi (2014/34/AB): ekipmanın grubunu ve kategorisini belirler, tutuşma tehlikesi değerlendirmesini yapar, temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerini karşılar, uygun uygunluk değerlendirme prosedürünü tamamlar, AB uygunluk beyanını düzenler, CE işaretini ve patlama koruma işaretlerini iliştirir.
- İşveren (1999/92/AT): patlama risklerini değerlendirir, patlayıcı ortam oluşabilecek alanları bölgelere ayırır, teknik ve organizasyonel önlemleri alır, patlamadan korunma dokümanını hazırlar ve güncel tutar, tehlikeli alanlarda bölgeye uygun kategorideki ekipmanın kullanılmasını sağlar.
- Montaj ve sistem kurucular: birden fazla ekipmanı bir araya getirerek piyasaya arz edilen bir bütün oluşturan kişi, bu bütünün uygunluğu bakımından üretici sorumluluğu üstlenebilir. Bir işyerinde yerinde yapılan tesisatta ise işverenin yükümlülükleri ön plandadır.
Bölge ile ekipman kategorisi nasıl buluşur?
Bölgeler, patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne süreyle oluştuğuna göre işveren tarafından belirlenir. 1999/92/AT, her bölgede kullanılabilecek asgari ekipman kategorisini tanımlar; ekipmanın gaz (G) veya toz (D) ortamına uygun olması da ayrıca gerekir. Bölge sınıflandırmasında uygulamada EN 60079-10-1 (gaz) ve EN 60079-10-2 (toz) gibi standartlardan yararlanılır.
- Bölge 0 / Bölge 20
- Patlayıcı ortam sürekli, uzun süreli veya sık olarak bulunur. Kategori 1 ekipman kullanılır.
- Bölge 1 / Bölge 21
- Patlayıcı ortam normal çalışmada ara sıra oluşabilir. Kategori 1 veya 2 ekipman kullanılır.
- Bölge 2 / Bölge 22
- Patlayıcı ortam normal çalışmada oluşması beklenmez, oluşursa kısa sürer. Kategori 1, 2 veya 3 ekipman kullanılır.
- Grup I (madenler)
- Grizu ve/veya yanıcı toz tehlikesi olan yeraltı madenlerinde kullanılan ekipmanlar M1 ve M2 kategorilerine ayrılır.
Ekipman üzerindeki işaret nasıl okunur?
2014/34/AB kapsamındaki bir ekipmanda CE işaretinin yanında şu bilgileri görmeniz beklenir:
- CE işareti ve kimlik numarası: onaylanmış kuruluş üretim kontrolü aşamasında görev aldıysa CE işaretinin yanında bu kuruluşun dört haneli numarası yer alır.
- Özel patlama koruma işareti: altıgen içinde “Ex” simgesi.
- Grup ve kategori: örneğin “II 2 G”, ekipmanın madenler dışındaki ortamlar için grup II’de, kategori 2’de ve gaz ortamında kullanıma uygun olduğunu gösterir; toz ortamı için “D” kullanılır.
- Standart kaynaklı işaretleme: uyumlaştırılmış standartlara göre eklenen koruma yöntemi, gaz veya toz grubu, sıcaklık sınıfı ve ekipman koruma seviyesi (EPL) gibi bilgiler, ekipmanın hangi ortam koşullarına uygun olduğunu ayrıntılandırır. Kategori 1, 2 ve 3 genellikle Ga/Da, Gb/Db ve Gc/Dc koruma seviyeleriyle ilişkilendirilir.
Üretici tarafında uygunluk yolu
Kategori 1 ve M1 ekipmanlar ile koruyucu sistemlerde AB tip incelemesi, üretim sürecinin kalite güvencesi veya ürün doğrulaması ile birlikte uygulanır. Kategori 2 ve M2 ekipmanlarda ayrım ekipmanın türüne göre yapılır: içten yanmalı motorlar ve elektrikli ekipmanlarda AB tip incelemesi, denetimli ürün testleri veya ürün kalite güvencesiyle birlikte uygulanır; diğer ekipmanlarda üretici iç üretim kontrolünü uygular ve teknik dosyayı bir onaylanmış kuruluşa iletir. Kategori 3 ekipmanlarda iç üretim kontrolü uygulanır. Bu prosedürlere ek olarak birim doğrulama da seçilebilir.
Bileşenler, yani tek başına bağımsız işlevi olmayan ancak ekipmanın güvenli çalışması için gerekli parçalar, aynı prosedürlerle değerlendirilir; ancak CE işareti taşımaz ve AB uygunluk beyanı yerine üreticinin yazılı uygunluk belgesiyle birlikte verilir. Elektrikli ekipmanların yanı sıra pompa, fan, redüktör ve fren gibi elektriksel olmayan ekipmanlar da kendi potansiyel tutuşma kaynakları varsa yönetmeliğin kapsamındadır; bu tür ekipmanlarda EN ISO 80079-36 gibi standartlar öne çıkar.
Sık yapılan hatalar
Bir tesis için “ATEX belgesi” istemek, iki düzenlemenin karıştırıldığını gösteren tipik bir örnektir: işyerindeki bölge sınıflandırması ve patlamadan korunma dokümanı işverenin sorumluluğundadır ve bir ürün uygunluk değerlendirmesiyle sonuçlanmaz. Tersine, işyeri risk değerlendirmesinin iyi yapılmış olması da kullanılan ekipmanın 2014/34/AB’ye uygun olduğunu göstermez.
Diğer sık hatalar arasında toz ortamında yalnızca gaz için işaretlenmiş ekipman kullanmak, sıcaklık sınıfını ortamdaki maddelerin tutuşma sıcaklığıyla karşılaştırmamak ve patlayıcı ortam dışında bulunsa bile güvenlik işlevi gören kontrol cihazlarının kapsamda olabileceğini gözden kaçırmak sayılabilir.
Üreticiler için pratik başlangıç
Kullanım amacını tanımlayın
Ekipmanın hangi ortamda (gaz, toz veya ikisi), hangi bölgelerde ve hangi grupta kullanılacağını müşteri beklentileriyle birlikte netleştirin. Müşteriniz bölge bilgisini veremiyorsa, bu bilginin işverenin risk değerlendirmesinden gelmesi gerektiğini hatırlatın.
Tutuşma tehlikelerini değerlendirin
Elektriksel ve elektriksel olmayan tüm potansiyel tutuşma kaynaklarını, normal çalışma ve öngörülebilir arızalar dahil olmak üzere belgeleyin ve hedef kategoriye uygun koruma yöntemlerini seçin.
Diğer mevzuatı da ekleyin
Ekipman aynı zamanda bir makineyse makine mevzuatını, elektrikli bileşenler için elektromanyetik uyumluluk gibi diğer mevzuatı da değerlendirin; AB uygunluk beyanı uygulanan tüm mevzuatı kapsamalıdır.
Prosedürü ve takvimi planlayın
Kategoriye göre onaylanmış kuruluş katılımı gerekip gerekmediğini belirleyin; teknik dosyanızı, test raporlarınızı ve talimatlarınızı buna göre hazırlayın.
Ekipmanınızın uygunluk sürecini planlayın
ATEX’in ürün tarafını doğru kurmak, hem kendi sorumluluğunuzu netleştirir hem de müşterinizin işyerindeki ekipman seçimini kolaylaştırır. HENA olarak 2014/34/AB kapsamında grup ve kategori belirlemesinde, tutuşma tehlikesi değerlendirmesinde, teknik dosyanın hazırlanmasında ve test raporlarınızın gözden geçirilmesinde danışmanlık desteği veriyoruz; mevzuatın onaylanmış kuruluş değerlendirmesi gerektirdiği durumlarda bu sürecin planlanmasında ve hazırlığında da yanınızda oluyoruz.
Sürecin ayrıntıları için ATEX CE danışmanlığı sayfamızı, CE işaretiyle ilgili genel yanlışlar için “CE belgesi” yazımızı inceleyebilir, ekipmanınızın grubunu ve kategorisini paylaşarak teklif alabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Bölge sınıflandırmasını ekipman üreticisi mi yapar?
Hayır. Bölge sınıflandırması, patlayıcı ortamın oluşabileceği işyerinde işveren tarafından 1999/92/AT ve buna karşılık gelen ulusal mevzuat kapsamında yapılır. Üretici ise ekipmanını belirli bir grup ve kategori için tasarlar ve bu bilgiyi işaretleme ve talimatlarla kullanıcıya iletir; işveren bu bilgiye göre bölgesine uygun ekipmanı seçer.
Kategori 2 ekipmanı bölge 2’de kullanabilir miyim?
Evet. Ortam türüne (gaz veya toz) uygun olması koşuluyla daha yüksek koruma seviyesine sahip bir ekipman, daha düşük koruma gerektiren bölgelerde de kullanılabilir. Bunun tersi geçerli değildir: kategori 3 ekipman bölge 1’de kullanılamaz.
Elektriksel olmayan ekipmanlar da ATEX kapsamında mı?
Kendi potansiyel tutuşma kaynağı olan ve muhtemel patlayıcı ortamda kullanılması amaçlanan elektriksel olmayan ekipmanlar da 2014/34/AB kapsamındadır. Sıcak yüzeyler, mekanik kıvılcımlar veya statik elektrik gibi tutuşma kaynakları değerlendirilir. Kategori 2 elektriksel olmayan ekipmanlarda üretici iç üretim kontrolünü uygular ve teknik dosyayı bir onaylanmış kuruluşa iletir.