Kategori neden bu kadar belirleyici?
Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB), azami izin verilebilir basıncı (PS) 0,5 bar’ı aşan ekipmanları, taşıdıkları tehlikeye göre sınıflandırır. Bu sınıflandırmanın sonucu olan kategori, projenin neredeyse her aşamasını etkiler: onaylanmış kuruluşun sürece dahil olup olmayacağını, hangi uygunluk değerlendirme modüllerinin seçilebileceğini, kaynak prosedürleri ve personel onayı gibi imalat şartlarını belirler.
Kategorinin gereğinden düşük belirlenmesi, ürünün eksik bir prosedürle piyasaya arz edilmesi riskini doğurur; gereğinden yüksek belirlenmesi ise zaman ve maliyet kaybına yol açar. Bu nedenle sınıflandırma, tasarımın başında ve belgelenmiş gerekçelerle yapılmalıdır. Danışmanlık hizmetimize ilişkin genel bilgiyi basınçlı ekipmanlar CE danışmanlığı sayfamızda bulabilirsiniz; bu yazı ise sınıflandırmanın pratiğine odaklanıyor.
Kategoriyi belirlemek için beş adım
Ekipman türünü tanımlayın
Ürününüzün kap mı, ateşle veya başka bir yolla ısıtılan ve aşırı ısınma riski taşıyan ısıtmalı ekipman mı, boru tesisatı mı, emniyet aksesuarı mı yoksa basınç aksesuarı mı olduğunu belirleyin. Düzeneklerde ayrıca düzenek kurallarını dikkate alın.
Akışkanın hâlini belirleyin
Gazlar, sıvılaştırılmış gazlar, basınç altında çözünmüş gazlar, buharlar ve azami izin verilebilir sıcaklıkta buhar basıncı normal atmosfer basıncının (1 013 mbar) 0,5 bar’dan fazla üzerinde olan sıvılar bir grupta; buhar basıncı bu değeri aşmayan sıvılar ise diğer grupta değerlendirilir.
Akışkan grubunu belirleyin
Grup 1, (AT) 1272/2008 sayılı Tüzük’teki belirli tehlike sınıflarına giren maddeleri ve karışımları kapsar; örneğin kategori 1 ve 2 alevlenir gazlar, oksitleyici gazlar ve belirli akut toksisite kategorileri. Azami izin verilebilir sıcaklığı (TS) akışkanın parlama noktasını aşan ekipmanlardaki akışkanlar da Grup 1’dedir. Bunların dışındaki akışkanlar Grup 2’dir.
Tasarım değerlerini netleştirin
PS, TS ve kaplar için hacim (V, litre) ya da boru tesisatı için nominal boyut (DN) değerlerini tasarım verilerinden alın. Hesaplarınızda işletmedeki normal çalışma basıncını değil, azami izin verilebilir basıncı esas alın.
Doğru tabloyu okuyun
Yönetmeliğin Ek II’sinde dokuz uygunluk değerlendirme tablosu bulunur: kaplar için 1–4, ısıtmalı ekipman için 5, boru tesisatı için 6–9. Ekipman türüne ve akışkanın hâli ile grubuna uyan tabloda PS ile V veya DN değerlerinizi işaretleyerek kategoriyi okuyun.
Temel güvenlik gerekliliklerinin başladığı eşikler
Yönetmeliğin 4. maddesi, ekipmanın Ek I’deki temel güvenlik gerekliliklerine hangi değerlerden itibaren tabi olduğunu belirler. Bu eşiklerin üzerindeki ekipmanın kategorisi ilgili Ek II tablosundan okunur.
- Kap, gaz – Grup 1
- V > 1 L ve PS·V > 25 bar·L ya da PS > 200 bar
- Kap, gaz – Grup 2
- V > 1 L ve PS·V > 50 bar·L ya da PS > 1 000 bar; ayrıca tüm taşınabilir yangın söndürücüler ve solunum cihazı tüpleri
- Kap, sıvı – Grup 1
- V > 1 L ve PS·V > 200 bar·L ya da PS > 500 bar
- Kap, sıvı – Grup 2
- PS > 10 bar ve PS·V > 10 000 bar·L ya da PS > 1 000 bar
- Isıtmalı ekipman
- 110 °C’nin üzerinde buhar veya kızgın su üretmek için tasarlanan, aşırı ısınma riski taşıyan ve hacmi 2 L’yi aşan ekipman; ayrıca tüm düdüklü tencereler
- Boru tesisatı, gaz
- Grup 1: DN > 25; Grup 2: DN > 32 ve PS·DN > 1 000 bar
- Boru tesisatı, sıvı
- Grup 1: DN > 25 ve PS·DN > 2 000 bar; Grup 2: PS > 10 bar, DN > 200 ve PS·DN > 5 000 bar
Eşiklerin altındaki ekipman ve özel durumlar
Bu eşiklerin altında kalan ekipman ve düzenekler, bir üye devletin iyi mühendislik uygulamasına göre tasarlanıp üretilir, yeterli kullanım talimatıyla birlikte verilir ve üreticinin tanımlanabilmesini sağlayan işaretleri taşır. Bu ürünlere, CE işareti öngören başka bir AB mevzuatı uygulanmıyorsa, Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği kapsamında CE işareti iliştirilmez.
Bazı ürünler için ek kurallar vardır. Birden fazla hazneden oluşan bir kap, hazneler için belirlenen kategorilerin en yükseğinde sınıflandırılır; bir haznede birden fazla akışkan varsa en yüksek kategoriyi gerektiren akışkan esas alınır. Emniyet aksesuarları kural olarak kategori IV’tür; ancak belirli bir ekipman için üretilen emniyet aksesuarları, istisna olarak koruduğu ekipmanla aynı kategoride sınıflandırılabilir. Düzeneklerde ise bileşenlerin bütünleştirilmesinin değerlendirilmesi, emniyet aksesuarları dışındaki ekipmanın en yüksek kategorisine göre belirlenir.
Kategoriye göre seçilebilecek modüller
Üretici, ekipmanın sınıflandırıldığı kategori için öngörülen prosedürlerden birini seçer; dilerse daha yüksek bir kategori için öngörülen bir prosedürü de uygulayabilir.
- Kategori I: Modül A (iç üretim kontrolü). Onaylanmış kuruluş öngörülmez.
- Kategori II: Modül A2, D1 veya E1.
- Kategori III: B (tasarım tipi) + D, B (tasarım tipi) + F, B (üretim tipi) + E, B (üretim tipi) + C2 veya H.
- Kategori IV: B (üretim tipi) + D, B (üretim tipi) + F, G veya H1.
- Ortak nokta: kategori II, III ve IV için öngörülen modüllerin tamamı onaylanmış kuruluşun katılımını gerektirir.
Kategori imalatı nasıl etkiler?
- Kalıcı birleştirmeler: kaynak gibi kalıcı birleştirmeler her kategoride uygun prosedürlerle ve yeterli personelce yapılır. Kategori II, III ve IV ekipmanlarda bu prosedürlerin ve personelin, üreticinin tercihine göre bir onaylanmış kuruluş ya da bir üye devletçe tanınmış üçüncü taraf kuruluş tarafından onaylanması gerekir. Kaynak kalite şartlarını sistematik olarak yönetmek için EN ISO 3834 yaklaşımından yararlanılabilir; yönetmelik bunu ayrı bir belge olarak şart koşmaz.
- Tahribatsız muayene: kalıcı birleştirmelerin tahribatsız muayeneleri yeterli personelce yapılır; kategori III ve IV ekipmanlarda bu personelin bir üye devletçe tanınmış üçüncü taraf kuruluş tarafından onaylanmış olması gerekir.
- İzlenebilirlik: basınca dayanıma katkıda bulunan bileşenlerin malzemeleri, teslim alınmasından son teste kadar tanımlanabilir olmalıdır.
- Son değerlendirme: basınç dayanımı normalde hidrostatik basınç testiyle doğrulanır. Ek I’in 7.4 maddesi, uygun olduğu durumlarda test basıncının, işletmedeki azami yükün 1,25 katı ile PS’nin 1,43 katından büyük olanından az olmamasını öngörür. Kategori I seri üretimde bu test istatistiksel olarak yapılabilir.
Sık yapılan sınıflandırma hataları
Sınıflandırmada en sık karşılaşılan hatalar şunlardır: akışkanı yalnızca adına göre değerlendirip TS değerinin parlama noktasını aşıp aşmadığını kontrol etmemek; PS yerine normal çalışma basıncını kullanmak; aynı ekipmanın farklı akışkanlarla kullanılabileceğini göz ardı etmek; çok hazneli kaplarda yalnızca ana hazneyi dikkate almak ve bir düzeneği, bileşenlerinin ayrı ayrı uygun olmasıyla tamamlanmış saymak. Kategori kararınızı ve gerekçesini teknik dosyada açıkça yazın.
Sınıflandırmanızı birlikte gözden geçirelim
HENA olarak basınçlı ekipmanınızın kategori belirlemesinde ve gerekçesinin yazılmasında, modül seçiminde, teknik dosyanın hazırlanmasında ve test raporlarınızın gözden geçirilmesinde danışmanlık desteği veriyoruz. Kategori II ve üzerindeki ekipmanlarda mevzuat onaylanmış kuruluş katılımını öngördüğünden, bu kuruluşla yürütülecek sürecin planlanmasında ve hazırlığında da yanınızda oluyoruz.
Ürününüz hava veya azot içeren seri üretim bir kapsa önce basit basınçlı kaplar kapsamına girip girmediğini kontrol edin. Ekipmanınızın türünü, akışkanını ve tasarım değerlerini paylaşarak teklif alabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Aynı ekipmanı farklı akışkanlarla kullanırsam kategori değişir mi?
Değişebilir. Kategori, ekipmanın içereceği akışkanın hâline ve grubuna bağlıdır. Ekipman birden fazla akışkanla kullanılacaksa sınıflandırma, en yüksek kategoriyi gerektiren akışkana göre yapılmalı ve kullanım sınırları talimatlarda açıkça belirtilmelidir. Tasarım aşamasında öngörülmeyen bir akışkanla kullanım, uygunluk değerlendirmesinin yeniden ele alınmasını gerektirebilir.
Kategori I ekipman için onaylanmış kuruluş gerekir mi?
Kategori I için öngörülen Modül A’da (iç üretim kontrolü) onaylanmış kuruluş öngörülmez; üretici teknik dosyayı hazırlar, son değerlendirmeyi yapar, AB uygunluk beyanını düzenler ve CE işaretini iliştirir. Üretici dilerse daha yüksek bir kategori için öngörülen, onaylanmış kuruluş katılımlı bir prosedürü de seçebilir.
Eşiklerin altında kalan bir ekipman tamamen serbest midir?
Hayır. Bu ekipman bir üye devletin iyi mühendislik uygulamasına göre tasarlanıp üretilmeli, yeterli kullanım talimatıyla verilmeli ve üreticiyi tanımlayan işaretleri taşımalıdır. Farkı, Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği kapsamında uygunluk değerlendirme prosedürüne tabi olmaması ve bu yönetmelik kapsamında CE işareti taşımamasıdır.