RoHS’ta asıl soru: kanıt
RoHS Direktifi (2011/65/AB), elektrikli ve elektronik eşyalarda belirli tehlikeli maddelerin kullanımını sınırlandırır. (AB) 2015/863 sayılı Yetki Devrine Dayalı Direktif ile listeye dört ftalat eklendi; bu kısıtlama genel olarak 22 Temmuz 2019’dan, tıbbi cihazlar ile endüstriyel olanlar dahil izleme ve kontrol cihazları için 22 Temmuz 2021’den itibaren uygulanmaktadır. Türkiye’de ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Elektrikli ve Elektronik Eşyalarda Bazı Zararlı Maddelerin Kullanımının Kısıtlanmasına İlişkin Yönetmeliği, 26 Aralık 2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
Uygunluk iç üretim kontrolüyle gösterilir ve onaylanmış kuruluş öngörülmez. Bu, üreticiye bir serbestlik tanır; ancak aynı zamanda hangi kanıtın yeterli olduğuna da üreticinin gerekçeli olarak karar vermesini gerektirir. Bir üründe yüzlerce bileşen ve onlarca tedarikçi bulunabildiği için her malzemeyi test etmek pratik değildir, yalnızca beyanlara güvenmek ise risklidir.
RoHS kapsamı 22 Temmuz 2019’dan bu yana açık kapsam olarak uygulanır: direktifin ekinde sayılan kategorilerin yanında, bunlara girmeyen diğer elektrikli ve elektronik eşyalar da ayrı bir kategori altında kapsamdadır. Bu nedenle bir ürünün RoHS’a tabi olup olmadığı sorusu, kapsam dışı bırakılan ürünler dışında çoğu zaman kolayca yanıtlanır; asıl iş, uygunluğun nasıl gösterileceğidir.
Kısıtlı maddeler ve azami konsantrasyonlar
Değerler, homojen malzemede ağırlıkça yüzde olarak verilmiştir:
- Kurşun (Pb)
- %0,1
- Cıva (Hg)
- %0,1
- Kadmiyum (Cd)
- %0,01
- Altı değerlikli krom (Cr VI)
- %0,1
- PBB ve PBDE
- Her biri için %0,1
- DEHP, BBP, DBP ve DIBP
- Her biri için %0,1
Homojen malzeme neden belirleyici?
Sınır değerler ürünün tamamına değil, homojen malzemeye uygulanır. Homojen malzeme, baştan sona aynı bileşime sahip bir malzeme ya da vidaları sökmek, kesmek, ezmek, öğütmek veya zımparalamak gibi mekanik işlemlerle farklı malzemelere ayrılamayan malzeme birleşimidir.
Bu tanımın pratik sonucu önemlidir. Bir kablonun PVC yalıtımı, bir bileşen bacağındaki kaplama, bir lehim bağlantısı veya bir vidanın yüzey kaplaması ayrı ayrı değerlendirilir. Birkaç gramlık bir kaplamadaki kısıtlı madde, ürünün toplam ağırlığına oranlandığında önemsiz görünebilir; ancak o kaplama içinde sınırı aşıyorsa ürün uygun değildir. Bu nedenle kanıtlarınızın malzeme düzeyine inebilmesi gerekir.
Muafiyetler de aynı düzeyde uygulanır. Örneğin bir alaşımdaki kurşun için geçerli bir muafiyet, aynı üründeki plastik bir parçada bulunan kurşunu kapsamaz. Malzeme listesi ile muafiyet kayıtlarının aynı parça numaraları üzerinden eşleştirilmesi, dosyanın izlenebilirliğini artırır.
EN IEC 63000’e göre dosya oluşturmak
EN IEC 63000, kanıtın türünü malzemenin kısıtlı madde içerme olasılığına ve tedarikçinin güvenilirliğine göre belirleyen risk temelli bir yaklaşım tanımlar:
Ürün yapısını çıkarın
Malzeme listesini alt montajlara, bileşenlere ve malzemelere kadar ayrıştırın; her kalemi tedarikçisi ve parça numarasıyla ilişkilendirin.
Malzemeleri risk düzeyine göre sınıflandırın
Yumuşak PVC ve kablolar, lehim ve metal alaşımları, kaplamalar, pigmentli plastikler ve eski teknoloji bileşenler gibi kısıtlı madde içerme olasılığı daha yüksek malzemeleri belirleyin.
Tedarikçileri değerlendirin
Tedarikçinin geçmiş performansını, kendi kontrol sistemini ve sunduğu bilgilerin tutarlılığını değerlendirin; güvenilirliği düşük tedarikçilerde daha güçlü kanıt isteyin.
Kanıt türüne karar verin
Düşük riskte uygunluk beyanları yeterli olabilir; risk arttıkça malzeme beyanları ve analitik test sonuçları devreye girer. Kararın gerekçesini dosyada yazılı tutun.
Kanıtları değerlendirin ve güncel tutun
Beyanın ilgili parça numarasına ve güncel mevzuata atıf yaptığını kontrol edin. Malzeme listesi, tedarikçi veya muafiyet değiştiğinde dosyayı yeniden gözden geçirin.
Test ne zaman ve nasıl anlamlıdır?
- XRF taraması: IEC 62321-3-1’e göre yapılan tarama; kurşun, cıva, kadmiyum, toplam krom ve toplam brom için hızlı bir ön kontrol sağlar. Ancak altı değerlikli kromu ayırt etmez, bromun PBB veya PBDE kaynaklı olup olmadığını göstermez ve ftalatları ölçmez.
- Doğrulayıcı analizler: tarama sonucunun şüpheli olduğu durumlarda IEC 62321 serisinin ilgili bölümlerindeki kimyasal yöntemler kullanılır; ftalatlar için kromatografik yöntemler gerekir.
- Numunenin hazırlanması: test, homojen malzeme düzeyinde anlamlıdır. Farklı malzemeleri birlikte öğüterek yapılan bir analiz, sınırı aşan bir malzemeyi gizleyebilir.
- Hedefli örnekleme: test bütçesini, risk sınıflandırmasında öne çıkan malzemelere ve beyanı yetersiz tedarikçilere yönlendirmek, rastgele testten daha fazla güvence sağlar.
- Raporun sınırları: bir test raporu yalnızca test edilen numuneyi ve o tarihteki malzemeyi temsil eder; tedarikçi veya üretim süreci değiştiğinde raporun hâlâ geçerli bir kanıt olup olmadığını değerlendirin.
Muafiyetleri doğru kullanmak
Bazı uygulamalarda kısıtlı maddelerin yerine teknik olarak kullanılabilecek bir alternatif henüz bulunmadığından direktif, belirli kullanımlar için süreli muafiyetler tanır. Bunları kullanırken şu noktalara dikkat edin:
- Kapsamı dar tutun: Ek III ve Ek IV’teki muafiyetler yalnızca tanımlanan madde ve uygulama için geçerlidir; ürünün tamamını muaf kılmaz.
- Süreleri takip edin: muafiyetlerin azami geçerlilik süresi, 8. ve 9. kategoriler için 7 yıl, diğer kategoriler için genel olarak 5 yıldır. Yenileme başvurusu süre dolmadan en geç 18 ay önce yapılmalıdır; başvuru hakkında karar verilene kadar muafiyet geçerliliğini korur.
- Dosyada belgeleyin: hangi bileşende hangi muafiyetin kullanıldığını ve bu muafiyetin güncel durumunu teknik dosyada kayıt altına alın.
- Değişiklikleri izleyin: muafiyetlerin sona ermesi veya kapsamının daraltılması, üretimdeki modeller için tedarikçi değişikliği veya yeniden tasarım gerektirebilir.
RoHS uygunluğu REACH uygunluğu değildir
RoHS ile REACH Tüzüğü farklı düzenlemelerdir. Bir ürünün RoHS’a uygun olması, REACH kapsamındaki yükümlülüklerin, örneğin çok yüksek önem arz eden maddelerin eşyada ağırlıkça %0,1’in üzerinde bulunması hâlinde bilgi sağlama yükümlülüğünün, karşılandığını göstermez. Aynı şekilde atık elektrikli ve elektronik eşyalara ilişkin yükümlülükler de ayrıca ele alınmalıdır. Tedarikçilerden bilgi toplarken bu düzenlemeleri birlikte planlamak iş yükünü azaltır.
Dosyanızı sağlam bir yapıya kavuşturun
Güçlü bir RoHS dosyası, tek tek belgelerden çok, kanıtların nasıl seçildiğini ve değerlendirildiğini gösteren tutarlı bir yapıdır. Bu yapıyı kurmak ve güncel tutmak üreticinin sorumluluğundadır; üretici ayrıca, gerektiğinde, uygun olmayan ürünlere ve geri çağırmalara ilişkin bir kayıt tutar. Bir müşteri veya piyasa gözetimi talebinden önce malzeme listenizin, tedarikçi beyanlarınızın ve kullandığınız muafiyetlerin güncel olduğundan emin olmak süreci kolaylaştırır.
HENA olarak RoHS dosyanızın EN IEC 63000’e göre yapılandırılmasında, malzemelerin risk sınıflandırmasında, tedarikçi beyanlarının ve test raporlarının gözden geçirilmesinde ve muafiyet takibinin kurulmasında danışmanlık desteği veriyoruz. Ayrıntılar için RoHS uygunluk danışmanlığı sayfamızı ve RoHS’un birlikte uygulandığı Alçak Gerilim ile EMC sayfalarımızı inceleyebilir, ürününüz için teklif alabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
RoHS için her ürünü laboratuvarda test ettirmek zorunlu mu?
Hayır. RoHS mevzuatı her ürünün test edilmesini şart koşmaz. EN IEC 63000’in risk temelli yaklaşımına göre üretici; malzemenin kısıtlı madde içerme olasılığını ve tedarikçinin güvenilirliğini dikkate alarak beyanlara, malzeme bilgilerine, analitik testlere veya bunların bir birleşimine dayanabilir. Seçilen yaklaşımın gerekçesi teknik dosyada yer almalıdır.
Kullandığım bir muafiyetin süresi dolarsa ne olur?
Süresi dolan ve yenilenmeyen bir muafiyet, o tarihten sonra piyasaya arz edilen ürünler için artık kullanılamaz; ilgili malzemenin sınır değerleri karşılaması gerekir. Süresinden en geç 18 ay önce yenileme başvurusu yapılmış muafiyetler, başvuru hakkında karar verilene kadar geçerliliğini korur. Komisyon kararlarını takip ederek tedarikçi değişikliği veya tasarım güncellemesini zamanında planlamak gerekir.
Eski ürünlerin tamiri için kullanılan yedek parçalara ftalat kısıtlaması uygulanır mı?
(AB) 2015/863, 22 Temmuz 2019’dan önce piyasaya arz edilmiş elektrikli ve elektronik eşyaların tamiri, yeniden kullanımı, işlevlerinin güncellenmesi veya kapasitesinin artırılması için kullanılan kablo ve yedek parçaları ftalat kısıtlamasının dışında tutar. Tıbbi cihazlar ile izleme ve kontrol cihazları için ilgili tarih 22 Temmuz 2021’dir.